soybean rate : पावसाच्या खंडामुळे सोयाबीन पिकावर आधीच दबाव आला आहे. शेंगा लागलेल्या पिकात उत्पादनात घट होण्याची भीती आहे. त्यातच बाजारातील दरात अचानक मोठी घसरण झाली आहे. अवघ्या १५ दिवसांत सोयाबीनचे भाव क्विंटलमागे सुमारे एक हजार रुपये खाली आले आहेत. काही दिवसांपूर्वी ७ हजार रुपये प्रतिक्विंटलपर्यंत पोहोचलेला दर आता ६ हजार रुपयांच्या आसपास स्थिर झाला आहे. नवीन हंगाम अवघ्या महिनाभरावर असताना ही नरमाई शेतकऱ्यांच्या अपेक्षांना धक्का देणारी ठरली आहे.
काय घडले बाजारात?
बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगाव कृषी उत्पन्न बाजार समितीत १२ ऑगस्ट रोजी चांगल्या प्रतीच्या सोयाबीनला ७ हजार रुपये प्रतिक्विंटल मिळाले होते. त्यानंतर दरात सातत्याने घसरण सुरू झाली. बाजारातील आवक तुलनेने कमी असतानाही दर रोज १०० ते १५० रुपयांनी खाली-वर होत राहिले. २५ ऑगस्टपर्यंत भाव ६ हजारांच्या खाली गेले होते. ही स्थिती फक्त एका बाजारपेठेपुरती मर्यादित नाही. अनेक ठिकाणी जुन्या मालाचे भाव दबावाने खाली आले आहेत.
यंदा पेरणीला उशीर झाल्याने नवीन सोयाबीनची आवक सप्टेंबरअखेरपासून सुरू होऊन नोव्हेंबरच्या सुरुवातीपर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. म्हणजेच हंगाम सुरू होण्यापूर्वीच जुन्या मालाचे दर नरमल्याने शेतकऱ्यांना दुहेरी फटका बसू शकतो — एकीकडे पावसामुळे उत्पादनात संभाव्य घट आणि दुसरीकडे बाजारभावातील घसरण.
जागतिक आणि देशांतर्गत दबाव काय आहे?
अमेरिका आणि ब्राझीलसारख्या प्रमुख उत्पादक देशांमध्ये यंदा सोयाबीनचे विक्रमी उत्पादन होण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात दरावर दबाव निर्माण झाला आहे. सोयापेंडच्या जागतिक दरात घसरण आणि निर्यात मंदावल्याने भारतीय बाजारावरही परिणाम होत आहे.
देशांतर्गत पातळीवर पशुखाद्याचे वाढते दर आणि जनुकीय बदल केलेल्या सोयापेंडच्या आयातीसाठी पोल्ट्री उद्योगाकडून होत असलेल्या प्रयत्नांचाही स्थानिक बाजारावर प्रभाव पडत असल्याचे सांगितले जाते. सोयाबीन आणि त्यापासून तयार होणाऱ्या उत्पादनांच्या बाजाराला केंद्राच्या आयात-निर्यात धोरणाचा थेट संबंध आहे. खाद्यतेल किंवा सोयापेंडबाबतचे निर्णय देशांतर्गत मागणी-पुरवठ्याचे गणित बदलू शकतात. त्यामुळे पुढील काळात सरकारचे धोरणात्मक निर्णय महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
प्रक्रिया उद्योगांची भूमिका
सोयाबीनचा मुख्य वापर खाद्यतेल आणि पशुखाद्य उद्योगात होतो. तेल गिरण्या, सोयापेंड प्रक्रिया युनिट्स आणि पशुखाद्य उत्पादकांकडून होणारी खरेदी बाजारभावाला आधार देते. प्रक्रिया उद्योगांची मागणी वाढली तर बाजारात स्थैर्य येऊ शकते. मात्र खरेदी मंदावल्यास दबाव कायम राहण्याची शक्यता आहे.
एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात माल बाजारात आल्यास आवक वाढून दरातील चढ-उतार तीव्र होऊ शकतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी विक्रीचे नियोजन काळजीपूर्वक करणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांसाठी काय अर्थ आहे?
पावसाच्या खंडामुळे उत्पादनात घट होण्याची भीती असतानाच भाव घसरल्याने शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर दुहेरी परिणाम होण्याची शक्यता आहे. हंगाम सुरू होण्यापूर्वीच दर नरमल्याने अपेक्षित भाव मिळण्याची आशा धूसर झाली आहे. बाजारातील सातत्याने होणारे चढ-उतार आणि जागतिक घटकांचा दबाव लक्षात घेऊन विक्रीचा निर्णय घेणे शहाणपणाचे ठरेल.
