Dr. machhinra bangar : यंदाच्या पावसाळ्याविषयी बळीराजामध्ये सध्या मोठी धाकधूक आहे. हवामान तज्ज्ञ डॉ. मच्छिंद्र बांगर यांनी नुकताच यासंदर्भात एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि सविस्तर अंदाज व्यक्त केला आहे. ‘अल निनो’च्या (El Niño) शक्यतेमुळे निर्माण झालेल्या चिंतेच्या वातावरणात, त्यांनी ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’च्या (Positive IOD) रूपाने शेतकऱ्यांसाठी एक मोठी दिलासादायक बातमी दिली आहे.
चला तर मग, यंदाचा मान्सून कसा असेल आणि शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी, हे सविस्तर जाणून घेऊया.
‘सुपर अल निनो’चे संकट खरेच आहे का?
प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढल्यास ‘अल निनो’ची स्थिती निर्माण होते. भारतीय मान्सूनसाठी ही स्थिती अत्यंत नुकसानकारक मानली जाते, कारण यामुळे देशात पावसाचे प्रमाण घटते. यंदा अनेक जागतिक हवामान संस्थांनी ‘सुपर अल निनो’ येण्याची शक्यता वर्तवली आहे, ज्यामुळे यंदा दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होईल की काय, अशी भीती व्यक्त केली जात होती.
‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ ठरणार मान्सूनचा तारणहार!
केवळ अल निनोच्या अंदाजावर अवलंबून राहणे योग्य नाही, असे डॉ. बांगर स्पष्ट करतात. भारतीय मान्सूनवर हिंदी महासागरातील ‘आयओडी’ (Indian Ocean Dipole) या घटकाचाही मोठा प्रभाव असतो. यंदा ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ राहण्याची दाट शक्यता आहे.
- नेमका फायदा काय? पॉझिटिव्ह आयओडी हा अल निनोच्या नकारात्मक प्रभावाला यशस्वीपणे निष्प्रभ (Counter) करतो. गेल्या ५० वर्षांचा हवामानाचा इतिहास सांगतो की, जेव्हा-जेव्हा अल निनोसोबत पॉझिटिव्ह आयओडी सक्रिय असतो, तेव्हा मान्सूनचा समतोल राखला जातो आणि भारताला समाधानकारक पाऊस मिळतो.
महाराष्ट्रात पाऊस कसा राहील? (डॉ. बांगर यांचे महत्त्वाचे मुद्दे)
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी यंदाच्या खरीप हंगामासाठी खालील बाबी लक्षात घेणे अत्यंत गरजेचे आहे:
- पेरणीची वेळ: शेतकऱ्यांनी पेरणीसाठी अजिबात घाई करू नये. यंदा पावसाचे आगमन पाहता, पेरण्यांसाठी १५ जूनची वाट पाहावी लागेल, असा अंदाज आहे.
- पावसातील खंड (Dry Spells): जुलै आणि ऑगस्ट या दोन महिन्यांत पावसात मोठा खंड पडण्याची शक्यता आहे. विशेषतः ऑगस्ट महिन्यामध्ये पावसाअभावी पिकांना फटका बसण्याची आणि पिके करपण्याची भीती त्यांनी व्यक्त केली आहे.
- सप्टेंबर ठरणार वरदान: १५ ऑगस्ट ते २५ सप्टेंबर या कालावधीत चेन्नई आणि विशाखापट्टणमच्या दिशेने येणाऱ्या कमी दाबाच्या पट्ट्यांमुळे महाराष्ट्रात जोरदार पावसाची शक्यता आहे. यामुळे पर्जन्यछायेच्या (Rain shadow) भागातील पावसाची तूट नक्की भरून निघेल.
- विभागवार पावसाची स्थिती: कोकण, उत्तर महाराष्ट्र, उत्तर विदर्भ आणि मध्य महाराष्ट्रात यंदा उत्तम पाऊस पडेल. मात्र, दक्षिण मराठवाड्यात पावसाचे प्रमाण थोडे कमी राहण्याची शक्यता असल्याने तेथील शेतकऱ्यांनी पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणे आवश्यक आहे.
हवामान अंदाजाच्या या तारखा लक्षात ठेवा!
पावसाळ्याचे अचूक नियोजन करण्यासाठी आगामी काळात या महत्त्वाच्या तारखांकडे लक्ष असणे आवश्यक आहे:
- ७ एप्रिल: ‘स्कायमेट’ (Skymet) या खासगी हवामान संस्थेचा प्राथमिक अंदाज.
- १३-१४ एप्रिल: भारतीय हवामान खात्याचा (IMD) अधिकृत मान्सून अंदाज.
- १ मे: डॉ. मच्छिंद्र बांगर यांचा अंतिम आणि सुधारित मान्सून अंदाज.
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘सुपर अल निनो’मुळे जरी संभ्रम असला, तरी ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’मुळे यंदाचा मान्सून सावरण्याची पूर्ण शक्यता आहे. सप्टेंबरमधील दमदार पावसामुळे वार्षिक सरासरी नक्की भरून निघेल. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी घाबरून न जाता, अधिकृत हवामान अंदाजांचा अभ्यास करूनच पेरणीचा योग्य निर्णय घ्यावा.
