cotton fulkide niyantran : कपाशी हे महाराष्ट्रातील मुख्य नगदी पीक आहे. मात्र पावसाळ्यात आणि त्यानंतर फुलकिडे (Thrips) या रसशोषक किडीचा प्रादुर्भाव वाढतो. ही कीड पानांचा रस शोषून झाडाची वाढ खुंटवते, पाने चुरडतात, चांदीसारखे पांढरे ठिपके तयार होतात आणि कधीकधी विषाणूजन्य रोगही पसरवते. योग्य वेळी नियंत्रण न केल्यास उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते.
फुलकिड्यांचे प्रभावी नियंत्रण फक्त एका कीटकनाशकावर अवलंबून न राहता एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतीने केले तर खर्च कमी होतो, मित्रकिटकांचे संरक्षण होते आणि प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याची शक्यता कमी होते.
फुलकिडे ओळखणे आणि आर्थिक नुकसान पातळी
- प्रौढ फुलकिडे लहान, पिवळसर-तपकिरी रंगाचे असतात.
- पानांच्या खालच्या बाजूला रस शोषतात.
- पाने वरच्या बाजूला चुरडतात, चांदीसारखे डाग पडतात आणि झाडाची वाढ मंद होते.
आर्थिक नुकसान पातळी (ETL): सरासरी १० फुलकिडे प्रति पान किंवा २५ टक्के झाडांवर पानांवर चांदीसारखे डाग दिसल्यास ताबडतोब उपाययोजना करावी.
एकात्मिक व्यवस्थापन कसे करावे?
१. मशागतीच्या पद्धती
- शिफारशीनुसार योग्य अंतरावर लागवड करा. जास्त दाटी केल्यास प्रादुर्भाव वाढतो.
- नत्रयुक्त खतांचा अतिरेक टाळा. संतुलित खत व्यवस्थापन ठेवा.
- वेळेवर कोळपणी व खुरपणी करा. फुलकिड्यांची कोषावस्था जमिनीत असते, त्यामुळे मशागतीने ती नष्ट होते.
- तणमुक्त शेत ठेवा. कांदा, लसूणसारखी पिके जवळ लावू नका कारण ती आश्रय देतात.
२. यांत्रिक व जैविक उपाय
- निळे चिकट सापळे (Blue sticky traps) हेक्टरी २० ते २५ लावा. यामुळे प्रौढ फुलकिडे अडकतात आणि निरीक्षण सोपे होते.
- निंबोळी अर्क ५ टक्के किंवा अॅझाडिरॅक्टीन (१५०० पीपीएम) २५-३० मिली प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करा.
- मित्रकिटके (क्रायसोपा, लेडीबर्ड बीटल, सिरफीड माशी) संवर्धित करा. अनावश्यक कीटकनाशके टाळा जेणेकरून ही किटके जगतील.
- बीजप्रक्रिया: बीटी कपाशीच्या बियाण्याला इमिडाक्लोप्रिड किंवा थायोमेथोक्झामची प्रक्रिया केलेली असल्यास सुरुवातीच्या २-३ आठवडे संरक्षण मिळते.
३. रासायनिक नियंत्रण (गरजेनुसार)
आर्थिक नुकसान पातळी ओलांडल्यासच रासायनिक फवारणी करा. एकाच गटातील कीटकनाशकाची वारंवार फवारणी टाळा. आलटून-पालटून वापरा.
शिफारस केलेली कीटकनाशके (प्रति १० लिटर पाणी – नॅपसॅक पंपसाठी):
| कीटकनाशक | मात्रा |
|---|---|
| स्पिनेटोरम ११.७% एससी | ८ मिली |
| फ्लोनीकॅमीड ५०% डब्ल्यूजी | ३-४ ग्रॅम |
| फिप्रोनील ५% एससी | ३० मिली |
| डायनोटेफ्युरॉन २०% एसजी | ३ ग्रॅम |
| बुप्रोफेझीन २५% एससी | २० मिली |
| डायफेन्थुरॉन ५०% डब्ल्यूपी | १२ ग्रॅम |
| थायोमेथोक्झाम २५% डब्ल्यूजी | २ ग्रॅम |
महत्त्वाच्या सूचना:
- फवारणी सकाळी किंवा संध्याकाळी करा.
- एका वेळी एकाच कीटकनाशकाची फवारणी करा. मिश्रणे किंवा खतांसोबत मिसळू नका.
- सुरक्षा उपकरणे वापरा आणि प्रतीक्षा कालावधी पाळा.
- पाऊस पडल्यास पुन्हा फवारणी करावी लागू शकते.
अतिरिक्त टिप्स
- नियमित शेत निरीक्षण करा (आठवड्यातून किमान एकदा).
- पावसानंतर प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता जास्त असते, त्यामुळे जागरूक रहा.
- स्थानिक कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) किंवा जिल्हा कृषी अधिकारी यांच्याकडून अद्ययावत शिफारशी घ्या.
- जैविक कीटकनाशके (बीव्हरिया बासियाना) सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रभावी ठरू शकतात.
फुलकिड्यांचे नियंत्रण वेळेवर आणि योग्य पद्धतीने केल्यास कपाशीचे आरोग्य चांगले राहते आणि उत्पादन वाढते. केवळ रसायनांवर अवलंबून न राहता एकात्मिक पद्धतीचा अवलंब करा.
