Lakhapati Didi Yojana : आजच्या काळात अनेक महिला स्वतःचा व्यवसाय सुरू करून कुटुंबाची आर्थिक स्थिती सुधारण्याचे स्वप्न पाहतात. याच दिशेने केंद्र सरकारने दीनदयाल अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका मिशन (DAY-NRLM) अंतर्गत लखपती दीदी ही महत्त्वाकांक्षी मोहीम सुरू केली आहे. या मोहिमेचे मुख्य ध्येय आहे – स्वयं सहाय्यता गटातील (SHG) महिलांची कुटुंबाची वार्षिक उत्पन्न किमान १ लाख रुपये किंवा त्यापेक्षा जास्त टिकाऊ पद्धतीने वाढवणे.
ही कोणतीही थेट रोख अनुदान योजना नाही किंवा विशिष्ट रकमेचे बिनव्याजी कर्ज देणारी योजनाही नाही. उलट ही एक परिणाम-आधारित मोहीम आहे, ज्यात कौशल्य विकास, आर्थिक साक्षरता, बँक लिंकेज, बाजारपेठेशी जोडणी आणि विविध उपजीविकेच्या संधी यांच्या माध्यमातून महिलांना स्वयंपूर्ण बनवले जाते.

लखपती दीदी म्हणजे नेमके कोण?
लखपती दीदी ही स्वयं सहाय्यता गटाची सदस्य महिला आहे, ज्याच्या कुटुंबाची वार्षिक उत्पन्न किमान १ लाख रुपये आहे. सरासरी मासिक उत्पन्न सुमारे १०,००० रुपये किंवा अधिक असावे आणि हे उत्पन्न किमान चार कृषि हंगाम किंवा व्यवसाय चक्रे टिकून राहिले पाहिजे. उत्पन्न हे केवळ वैयक्तिक नसून कुटुंबाचे एकूण उत्पन्न (खर्च वजा करून) विचारात घेतले जाते. शेती, पशुपालन, हस्तकला, छोटे व्यवसाय, सेवा क्षेत्र अशा विविध स्रोतांमधून हे उत्पन्न मिळू शकते.

जून २०२६ पर्यंत सुमारे ३.७६ कोटी महिला लखपती दीदी झाल्या आहेत. सरकारचे नवीन उद्दिष्ट मार्च २०२९ पर्यंत ६ कोटी लखपती दीदी निर्माण करण्याचे आहे.
योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे
- कौशल्य विकास आणि प्रशिक्षण : व्यवसाय योजना तयार करणे, खर्च व्यवस्थापन, डिजिटल पेमेंट, मार्केटिंग, उत्पादन वाढ याबाबत व्यावहारिक प्रशिक्षण दिले जाते.
- आर्थिक मदत : स्वयं सहाय्यता गटांना रिव्हॉल्व्हिंग फंड आणि कम्युनिटी इन्व्हेस्टमेंट फंड (CIF) मिळतो. गटांच्या माध्यमातून सदस्यांना कर्ज उपलब्ध होते. बँक लिंकेजद्वारेही कर्ज मिळू शकते. काही राज्यांमध्ये व्याज सवलत किंवा इतर सुविधा लागू असतात.
- बाजारपेठेशी जोडणी : Amazon, Flipkart, GeM, ONDC सारख्या व्यासपीठांवर उत्पादने विकण्याची संधी, सरस मेळावे आणि इतर बाजार संधी उपलब्ध करून दिल्या जातात.
- मार्गदर्शन : स्थानिक स्वयं सहाय्यता गट, ग्राम संघटना, क्लस्टर लेव्हल फेडरेशन आणि कम्युनिटी रिसोर्स पर्सन्स यांच्या मदतीने सतत मार्गदर्शन मिळते.
- उत्पन्न वाढ : IIM अहमदाबादच्या अभ्यासानुसार लखपती दीदी कुटुंबांमध्ये सरासरी मासिक उत्पन्न आणि बचत लक्षणीय वाढली आहे.
ही मोहीम केवळ पैशाची मदत नसून महिलांना दीर्घकाळ टिकणारे उत्पन्न स्रोत निर्माण करण्यास मदत करते.
पात्रता निकष
- स्वयं सहाय्यता गटाची (SHG) सक्रिय सदस्य असणे आवश्यक आहे.
- ग्रामीण भागातील महिलांना प्राधान्य.
- साधारणपणे गटामध्ये किमान दोन वर्षे सदस्यत्व आणि काही प्रकरणांत CIF चा लाभ घेतलेला असावा (राज्यानुसार फरक असू शकतो).
- सर्व सामाजिक आणि आर्थिक वर्गातील महिलांना समान संधी दिली जाते.
तुम्ही अजून गटात सामील झालेल्या नसाल तर स्थानिक पंचायत, महिला विकास कार्यालय किंवा जिल्हा ग्रामीण विकास यंत्रणेशी संपर्क साधा. नवीन गट तयार करणेही शक्य आहे.

अर्ज प्रक्रिया आणि आवश्यक कागदपत्रे
या मोहिमेसाठी वेगळा ऑनलाइन अर्ज फॉर्म भरण्याची गरज सहसा नसते. प्रक्रिया स्वयं सहाय्यता गट आणि DAY-NRLM च्या स्थानिक यंत्रणेमार्फत चालते.

सामान्य प्रक्रिया:
- स्थानिक स्वयं सहाय्यता गटात सामील व्हा किंवा सदस्य बना.
- गटाच्या बैठकीत तुमची उपजीविका योजना सादर करा.
- प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शनासाठी नाव नोंदवून घ्या.
- आवश्यक असल्यास बँक लिंकेज किंवा गटाच्या माध्यमातून कर्ज सुविधा मिळवा.
- उत्पन्न वाढवण्यासाठी विविध उपजीविका उपक्रम सुरू करा.
सामान्यतः लागणारी कागदपत्रे:
- आधार कार्ड
- बँक पासबुक / जन धन खाते तपशील
- स्वयं सहाय्यता गटाची सदस्यता प्रमाणपत्र
- पासपोर्ट साइज फोटो
- उत्पन्न किंवा रहिवासी संबंधित कागदपत्रे (आवश्यकतेनुसार)
अधिकृत माहितीसाठी lakhpatididi.gov.in या पोर्टलला भेट द्या. तिथे डॅशबोर्ड, अहवाल आणि मार्गदर्शक उपलब्ध आहेत. स्थानिक ब्लॉक किंवा जिल्हा ग्रामीण आजीविका मिशन कार्यालयाशीही संपर्क साधता येतो.
महाराष्ट्रातील महिलांसाठी विशेष
महाराष्ट्रातही ही मोहीम सक्रिय आहे. राज्य स्तरावर अतिरिक्त प्रशिक्षण, बाजार जोडणी आणि इतर योजनांशी अभिसरण करून महिलांना मदत केली जाते. स्थानिक महिला आर्थिक विकास महामंडळ किंवा संबंधित यंत्रणेशी संपर्क साधल्यास अधिक माहिती मिळू शकते.

लखपती दीदी मोहीम ही केवळ एक सरकारी योजना नसून ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याची मजबूत पायाभरणी आहे. यामुळे लाखो महिलांनी स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला आहे, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती सुधारली आहे आणि इतरांनाही रोजगार देण्याची क्षमता निर्माण झाली आहे.

जर तुम्ही स्वयं सहाय्यता गटाची सदस्य असाल किंवा होऊ इच्छित असाल, तर आजच स्थानिक कार्यालयाशी संपर्क साधा. योग्य मार्गदर्शन आणि प्रयत्नाने तुम्हीही लखपती दीदी होऊ शकता.









