gahu hardhara niyojan : रब्बी हंगामात गहू आणि हरभरा ही दोन मुख्य पिके सध्या वाढीच्या अत्यंत महत्त्वाच्या टप्प्यात आहेत. गहू पीक मुकुटमुळे फुटण्यापासून नवीन फुटवे येण्याच्या अवस्थेत असून हरभरा वाढीच्या टप्प्यात आहे. या काळात योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात पाणी दिल्यास पिकांची वाढ चांगली होते आणि उत्पादनही अपेक्षेप्रमाणे मिळते. पाण्याचे नियोजन चुकल्यास उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. म्हणूनच कृषी तज्ज्ञांनी दिलेल्या सल्ल्यानुसार पाणी व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.
गहू पिकासाठी पाणी नियोजन (मुकुटमुळे फुटणे ते नवीन फुटवे अवस्था)
गहू पिकाला पाणी देण्याच्या वेळा पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार ठरवाव्यात:
- एकच पाणी उपलब्ध असल्यास: पेरणीनंतर ४० ते ४२ दिवसांनी द्यावे. ही अवस्था मुकुटमुळे फुटण्याशी संबंधित असल्याने सर्वात संवेदनशील मानली जाते.
- दोन पाणी उपलब्ध असल्यास: पहिले पाणी पेरणीनंतर २० ते २२ दिवसांनी आणि दुसरे पाणी ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे.
- तीन पाणी उपलब्ध असल्यास: पहिले पाणी २० ते २२ दिवसांनी, दुसरे ४० ते ४२ दिवसांनी आणि तिसरे ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे.
एका अभ्यासानुसार गहू पिकाला एकच पाणी दिल्यास पुरेशा पाण्याच्या तुलनेत उत्पादनात सुमारे ४१ टक्के घट होते, तर दोन पाणी दिल्यास ही घट सुमारे २० टक्के राहते. त्यामुळे शक्य तितके पाणी उपलब्ध करून संवेदनशील अवस्थेत देणे फायद्याचे ठरते.
हरभरा पिकासाठी पाणी व्यवस्थापन (वाढीची अवस्था)
हरभरा हे रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे पीक असून वाढीच्या अवस्थेत पाणी व्यवस्थापन खूप महत्त्वाचे ठरते. संरक्षित पाणी उपलब्ध असल्यास तुषार सिंचनाचा वापर करावा. जमिनीच्या प्रकारानुसार पाण्याच्या पाळ्या खालीलप्रमाणे ठरवाव्यात:
मध्यम जमिनीसाठी:

- एकच पाणी उपलब्ध असल्यास: फुल अवस्थेत (पेरणीनंतर ४५ ते ५५ दिवस) द्यावे.
- दोन पाणी उपलब्ध असल्यास: पहिले पाणी फांदी अवस्थेत (२५ ते ३० दिवस) आणि दुसरे पाणी फुल अवस्थेत (४५ ते ५५ दिवस) द्यावे.
भारी जमिनीसाठी:

- एकच पाणी उपलब्ध असल्यास: फुल अवस्थेत (४५ ते ५५ दिवस) द्यावे.
- दोन पाणी उपलब्ध असल्यास: पहिले पाणी फांदी अवस्थेत (२५ ते ३० दिवस) आणि दुसरे पाणी घाटे भरण्याच्या अवस्थेत (६५ ते ७० दिवस) द्यावे.
शेतकऱ्यांसाठी अतिरिक्त टिप्स
- पाणी देताना जमिनीत पाणी साचून राहू नये याची काळजी घ्या. जास्त पाणी दिल्यास मुळांना हानी पोहोचू शकते.
- शक्य असल्यास तुषार किंवा ठिबक सिंचनाचा वापर करा, जेणेकरून पाण्याचा अपव्यय कमी होईल आणि पिकाला समसमान ओलावा मिळेल.
- स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि ओलाव्याची स्थिती पाहून पाण्याच्या वेळेत थोडाफार बदल करावा. जमिनीत भेगा पडू देऊ नयेत.
- पाणी देण्यापूर्वी मातीचा ओलावा तपासा. अनावश्यक पाणी टाळा.
या सल्ल्याचे पालन केल्यास गहू आणि हरभरा दोन्ही पिकांची वाढ चांगली होईल आणि उत्पादन वाढण्यास मदत होईल. अधिक माहितीसाठी स्थानिक कृषी विभाग किंवा कृषी विद्यापीठांशी संपर्क साधा. (सल्ला: ग्रामीण कृषी मौसम सेवा, विभागीय कृषी संशोधन केंद्र, इगतपुरी यांच्या मार्गदर्शनावर आधारित)






